میل خسروگرد

 
 
 
 
 
 

     در فاصله 1 کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد مناره‌ آجري بسيارزيبايي با ارتفاع بيش از 30 متر وجود دارد که به ميل خسروگرد (مناره خسروجرد، منار خسروجرد، میل خسروجرد) معروف است. ميل يا مناره خسروگرد مهمترين و بزرگترين اثر تاريخي و جاذبه گردشگري خسروگرد و حتي سبزوار و اطراف آن است. اين ميل همچنين به لحاظ ارتفاع بلندترين اثر تاريخي استان خراسان رضوي بوده و قدمت، شهرت و ارزش تاريخي اين ميل به حدي است که در تاريخ 1310/10/15 به شماره 77 در فهرست آثار تاريخي کشور به ثبت رسيده است.

 

موقيعت جغرافيايي

     ميل خسروگرد در 5 کيلومتري غرب شهر سبزوار و يک کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد قرار دارد. در سالهاي اخير و پس از جداسازي باندهاي رفت و برگشت جاده تهران-مشهد اين ميل در بين اين دو باند واقع شده و از فاصله 10 کيلومتري قابل رويت است.

 

تاريخچه

     بهترين و معتبرترين سند درباره اين ميل دو رشته کتيبه اي است که بر روي بدنه آجري اين مناره وجود دارد که عبارت زير به خط کوفي بر روي آن نوشته شده است:

(( امر ببناء هذه المناره صاحب العجم مقبل‌الملک تاج‌الدوله ابوالقاسم بن السعيد ولي اميرالمومنين في سنه خمس و خمسمائه))

     بنابراين مي‌توان گفت که ميل خسروگرد در سال 505 هجري قمري و به دستور ((تاج الدوله ابوالقاسم بن السعيد)) ساخته شده است.

     در سال 505 هجري قمري حاکم خراسان و نواحي اطراف آن سلطان سنجر بوده است که پس از مرگ پدرش - سلطان ملکشاه سلجوقي- بر خراسان و اطراف آن حکومت يافت. همچنين ((ابوالقاسم علي بن سعيد)) که ساخت ميل خسروگرد به دستور وي صورت گرفته در اين زمان نايب وزير سلطان سنجر بوده است. مشابه ميل خسروگرد، مناره ديگري در خارج شهر غزنين به سال 415 هجري قمري به فرمان سلطان محمود غزنوي ساخته شده است و از اين رو برخي معتقدند که اين ميل نيز در همان دوران ساخته شده و تاريخ روي کتيبه مربوط به مرمت و بازسازي احتمالي آن بوده است. اما به سبب آنکه کتيبه روي ميل خسروگرد کاملا در بدنه قرار گرفته و امکان تغيير آن بدون تخريب کلي ميل وجود ندارد و همچنين از طرف ديگر متن نوشته روي کتيبه به تاريخ بناء و نه تاريخ مرمت اشاره دارد، بنابراين به جرأت مي‌توان نظريه اخير را رد کرده و تاريخ بناي ميل را همان سال 505 هجري قمري دانست.

 

معماري ميل

     ميل خسروگرد ميلي آجري است که با استفاده از آجر، آجرتراش، چوب و ملات گل با مخلوط شيره آهک و ماسه بادي و خاک رس ساخته شده است. اين ميل داراي چهار بخش اصلي پايه، ساقه، بدنه و راس مي باشد. ارتفاع کل اين ميل از روي زمين محل بنا تا بالاترين نقطه 32/10 متر است. پايه پايه اين ميل داراي پلان مربعي است که در گوشه هاي آن پخهايي به عرض 2 متر اجرا شده که محل ورودي 4 حجره در اين بخش است. ارتفاع بخش پايه 2/25 متر است و عرض هر ضلع آن در پايين 15/95 متر و در بالا 15/55 متر است.

     به منظور امکان دسترسي به بدنه ميل در دو ضلع شرقي و غربي دو رديف پله تعبيه شده است. هر يک از اين رديف پله ها داراي 6 پله است که طول هر کف پله و ارتفاع آن -بجز پله اول- 35 سانتيمتر است. ارتفاع پله اول 65 سانتيمتر و عرض کف پله آن همان 35 سانتيمتر است. عرض پله ها 95 سانتيمتر که با در کنار هم قراردادن 13 آجر بصورت راسته ايجاد شده است. در دورتادور بالاي بخش پايه يک نيم پله به ارتفاع 8 سانتيمتر و عرض 55 سانتيمتر جهت جلوگيري از ريزش آب به ديوارها اجرا شده است.

     نماي بخش پايه با استفاده از آجرهاي 25*25 ايجاده شده که تنها در دو جهت افقي و عمودي قرارگرفته اند. روي بخش پايه با استفاده از آجرهاي جديد در دوره هاي مرمت اخير پوشش داده شده است که ابعاد آن با آجرهاي استفاده شده در نماي پايه متفاوت است. ساقه ساقه ميل در واقع بخشي است که بر روي سکوي پايه قرارگرفته و بدنه اصلي ميل بر روي آن ساخته شده است. به علاوه درب دسترسي به بدنه ميل نيز در ضلع غربي بخش ساقه تعبيه شده است. شکل اين بخش تقريبا مکعبي است که طول هر ضلع آن در محل اتصال به پايه 495 سانتيمتر و در محل اتصال به بدنه 425 سانتيمتر مي باشد. ارتفاع ساقه ميل از روي سکوي پايه 280 سانتيمتر است.

     نماي اين بخش تنها با استفاده از آجرهاي 25*25 ساخته شده و جهت کارگذاري آنها -به جز در بالاترين رگ- فقط بصورت افقي است. بدنه اين بخش اصلي ترين بخش ميل را تشکيل مي دهد. شکل بدنه بصورت استوانه اي است که از پايين به بالا قطر آن کم مي شود (مخروطي شکل). ارتفاع کلي اين بخش بيش از 25 متر است که حدود 80 درصد ارتفاع کلي ميل را شامل مي شود. قطر خارجي بدنه در پايين ترين نقطه 495 سانتيمتر و در بالاترين نقطه و در زيربخش راس حدود 260 سانتيمتر مي باشد. قطر داخلي بدنه در پايين 285 سانتيمتر و در زيربخش راس 150 سانتيمتر است. با توجه به اختلاف قطرهاي داخلي و خارجي بدنه مي توان گفت که ضخامت ديوار در پايين حدود 105 سانتيمتر و در بالا 55 سانتيمتر است.

     بدنه ميل از دو بخش اصلي ديوارهاي خارجي و ستون مياني تشکيل شده است. پله هاي گرداني که در بدنه ميل ساخته شده اند بر دو اين بخش تکيه دارند. بدنه داراي 83 پله است که عرض بزرگترين آنها که در پايين قرارداد 95 سانتيمتر است. جهت امکان ديد در بدنه 10 عدد نورگير در تعبيه شده است که با انتقال نور به داخل ميل روشنايي لازم را براي امکان بالارفتن از ميل فراهم کرده اند. راس اين بخش بالاترين نقطه ميل را تشکيل داده و بر روي يک تونگان يا نعلبکي قرارگرفته است. شکل استوانه اي کامل اين بخش اين احتمال را بيشتر مي کند که چيزي از ارتفاع ميل کم نشده است و نظريه برخي که معتقدند ميل بلندتر از اندازه کنوني بوده است، چندان صحیح به نظر نمي رسد. قطر خارجي راس در بالاترين نقطه 280 سانتيمتر است که حدود 13 نفر به راحتي مي توانند بر روي بخش راس گرداگرد يکديگر بنشينند.

 

کاربري

     ابتدا تصور مي شد که اين مناره تنها باقيمانده مسجد جامع بزرگ خسروگرد است اما کاوشهاي باستان شناسي اخير در کنار برخي شواهد نشان مي دهد که اين مناره هيچ ارتباطي به مسجد جامع بزرگ خسروگرد نداشته و کاربري آن به عنوان ميل راهنماي مسافران بوده است. برخي از اين شواهد عبارتند از:

1- در کاوشهاي باستان شناسي انجام شده هيچ آثار و بقايايي که حاکي از وجود مسجد در اين مکان باشد، بدست نيامده است.

2- شکل ميل هيچ شباهتي به مناره هاي مساجد اسلامي دوره سلجوقي ندارد.

3- پايه ميل بصورت منفرد براي آن ساخته شده در حاليکه پايه مناره مساجد معمولا با پايه گنبد و مناره ديگر در ارتباط است.

4- متن کتيبه موجود بر روي ميل حاکي از آن است دستور به ساخت تنها مناره داده شده نه مسجد.

 

تاريخچه مرمت ميل

     اولين مرمت مستند در سال 1135 هجري قمري به دستور نادرشاه افشار بر روي اين ميل انجام شده است. اين مطلب را گردشگر غربي بنام هانري رنه در کتاب سفرنامه از خراسان تا بختياري عنوان کرده است. همچنين ضيع الدوله در کتاب مطلع الشمس مي گويد که در سال 1300 هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه قاجار اين ميل مورد مرمت قرار گرفته است. يک دوره مرمت نيز در دوره پهلوي دوم انجام پذيرفته اما آخرين اقدامات مرمتي مربوط به سال 1375 هجري شمسي است که طي آن بام سکو و پايه ميل مرمت شده است.