آثارتاریخی

میل خسروگرد

 
 
 
 
 
 

     در فاصله 1 کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد مناره‌ آجري بسيارزيبايي با ارتفاع بيش از 30 متر وجود دارد که به ميل خسروگرد (مناره خسروجرد، منار خسروجرد، میل خسروجرد) معروف است. ميل يا مناره خسروگرد مهمترين و بزرگترين اثر تاريخي و جاذبه گردشگري خسروگرد و حتي سبزوار و اطراف آن است. اين ميل همچنين به لحاظ ارتفاع بلندترين اثر تاريخي استان خراسان رضوي بوده و قدمت، شهرت و ارزش تاريخي اين ميل به حدي است که در تاريخ 1310/10/15 به شماره 77 در فهرست آثار تاريخي کشور به ثبت رسيده است.

 

موقيعت جغرافيايي

     ميل خسروگرد در 5 کيلومتري غرب شهر سبزوار و يک کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد قرار دارد. در سالهاي اخير و پس از جداسازي باندهاي رفت و برگشت جاده تهران-مشهد اين ميل در بين اين دو باند واقع شده و از فاصله 10 کيلومتري قابل رويت است.

 

تاريخچه

     بهترين و معتبرترين سند درباره اين ميل دو رشته کتيبه اي است که بر روي بدنه آجري اين مناره وجود دارد که عبارت زير به خط کوفي بر روي آن نوشته شده است:

(( امر ببناء هذه المناره صاحب العجم مقبل‌الملک تاج‌الدوله ابوالقاسم بن السعيد ولي اميرالمومنين في سنه خمس و خمسمائه))

     بنابراين مي‌توان گفت که ميل خسروگرد در سال 505 هجري قمري و به دستور ((تاج الدوله ابوالقاسم بن السعيد)) ساخته شده است.

     در سال 505 هجري قمري حاکم خراسان و نواحي اطراف آن سلطان سنجر بوده است که پس از مرگ پدرش - سلطان ملکشاه سلجوقي- بر خراسان و اطراف آن حکومت يافت. همچنين ((ابوالقاسم علي بن سعيد)) که ساخت ميل خسروگرد به دستور وي صورت گرفته در اين زمان نايب وزير سلطان سنجر بوده است. مشابه ميل خسروگرد، مناره ديگري در خارج شهر غزنين به سال 415 هجري قمري به فرمان سلطان محمود غزنوي ساخته شده است و از اين رو برخي معتقدند که اين ميل نيز در همان دوران ساخته شده و تاريخ روي کتيبه مربوط به مرمت و بازسازي احتمالي آن بوده است. اما به سبب آنکه کتيبه روي ميل خسروگرد کاملا در بدنه قرار گرفته و امکان تغيير آن بدون تخريب کلي ميل وجود ندارد و همچنين از طرف ديگر متن نوشته روي کتيبه به تاريخ بناء و نه تاريخ مرمت اشاره دارد، بنابراين به جرأت مي‌توان نظريه اخير را رد کرده و تاريخ بناي ميل را همان سال 505 هجري قمري دانست.

 

معماري ميل

     ميل خسروگرد ميلي آجري است که با استفاده از آجر، آجرتراش، چوب و ملات گل با مخلوط شيره آهک و ماسه بادي و خاک رس ساخته شده است. اين ميل داراي چهار بخش اصلي پايه، ساقه، بدنه و راس مي باشد. ارتفاع کل اين ميل از روي زمين محل بنا تا بالاترين نقطه 32/10 متر است. پايه پايه اين ميل داراي پلان مربعي است که در گوشه هاي آن پخهايي به عرض 2 متر اجرا شده که محل ورودي 4 حجره در اين بخش است. ارتفاع بخش پايه 2/25 متر است و عرض هر ضلع آن در پايين 15/95 متر و در بالا 15/55 متر است.

     به منظور امکان دسترسي به بدنه ميل در دو ضلع شرقي و غربي دو رديف پله تعبيه شده است. هر يک از اين رديف پله ها داراي 6 پله است که طول هر کف پله و ارتفاع آن -بجز پله اول- 35 سانتيمتر است. ارتفاع پله اول 65 سانتيمتر و عرض کف پله آن همان 35 سانتيمتر است. عرض پله ها 95 سانتيمتر که با در کنار هم قراردادن 13 آجر بصورت راسته ايجاد شده است. در دورتادور بالاي بخش پايه يک نيم پله به ارتفاع 8 سانتيمتر و عرض 55 سانتيمتر جهت جلوگيري از ريزش آب به ديوارها اجرا شده است.

     نماي بخش پايه با استفاده از آجرهاي 25*25 ايجاده شده که تنها در دو جهت افقي و عمودي قرارگرفته اند. روي بخش پايه با استفاده از آجرهاي جديد در دوره هاي مرمت اخير پوشش داده شده است که ابعاد آن با آجرهاي استفاده شده در نماي پايه متفاوت است. ساقه ساقه ميل در واقع بخشي است که بر روي سکوي پايه قرارگرفته و بدنه اصلي ميل بر روي آن ساخته شده است. به علاوه درب دسترسي به بدنه ميل نيز در ضلع غربي بخش ساقه تعبيه شده است. شکل اين بخش تقريبا مکعبي است که طول هر ضلع آن در محل اتصال به پايه 495 سانتيمتر و در محل اتصال به بدنه 425 سانتيمتر مي باشد. ارتفاع ساقه ميل از روي سکوي پايه 280 سانتيمتر است.

     نماي اين بخش تنها با استفاده از آجرهاي 25*25 ساخته شده و جهت کارگذاري آنها -به جز در بالاترين رگ- فقط بصورت افقي است. بدنه اين بخش اصلي ترين بخش ميل را تشکيل مي دهد. شکل بدنه بصورت استوانه اي است که از پايين به بالا قطر آن کم مي شود (مخروطي شکل). ارتفاع کلي اين بخش بيش از 25 متر است که حدود 80 درصد ارتفاع کلي ميل را شامل مي شود. قطر خارجي بدنه در پايين ترين نقطه 495 سانتيمتر و در بالاترين نقطه و در زيربخش راس حدود 260 سانتيمتر مي باشد. قطر داخلي بدنه در پايين 285 سانتيمتر و در زيربخش راس 150 سانتيمتر است. با توجه به اختلاف قطرهاي داخلي و خارجي بدنه مي توان گفت که ضخامت ديوار در پايين حدود 105 سانتيمتر و در بالا 55 سانتيمتر است.

     بدنه ميل از دو بخش اصلي ديوارهاي خارجي و ستون مياني تشکيل شده است. پله هاي گرداني که در بدنه ميل ساخته شده اند بر دو اين بخش تکيه دارند. بدنه داراي 83 پله است که عرض بزرگترين آنها که در پايين قرارداد 95 سانتيمتر است. جهت امکان ديد در بدنه 10 عدد نورگير در تعبيه شده است که با انتقال نور به داخل ميل روشنايي لازم را براي امکان بالارفتن از ميل فراهم کرده اند. راس اين بخش بالاترين نقطه ميل را تشکيل داده و بر روي يک تونگان يا نعلبکي قرارگرفته است. شکل استوانه اي کامل اين بخش اين احتمال را بيشتر مي کند که چيزي از ارتفاع ميل کم نشده است و نظريه برخي که معتقدند ميل بلندتر از اندازه کنوني بوده است، چندان صحیح به نظر نمي رسد. قطر خارجي راس در بالاترين نقطه 280 سانتيمتر است که حدود 13 نفر به راحتي مي توانند بر روي بخش راس گرداگرد يکديگر بنشينند.

 

کاربري

     ابتدا تصور مي شد که اين مناره تنها باقيمانده مسجد جامع بزرگ خسروگرد است اما کاوشهاي باستان شناسي اخير در کنار برخي شواهد نشان مي دهد که اين مناره هيچ ارتباطي به مسجد جامع بزرگ خسروگرد نداشته و کاربري آن به عنوان ميل راهنماي مسافران بوده است. برخي از اين شواهد عبارتند از:

1- در کاوشهاي باستان شناسي انجام شده هيچ آثار و بقايايي که حاکي از وجود مسجد در اين مکان باشد، بدست نيامده است.

2- شکل ميل هيچ شباهتي به مناره هاي مساجد اسلامي دوره سلجوقي ندارد.

3- پايه ميل بصورت منفرد براي آن ساخته شده در حاليکه پايه مناره مساجد معمولا با پايه گنبد و مناره ديگر در ارتباط است.

4- متن کتيبه موجود بر روي ميل حاکي از آن است دستور به ساخت تنها مناره داده شده نه مسجد.

 

تاريخچه مرمت ميل

     اولين مرمت مستند در سال 1135 هجري قمري به دستور نادرشاه افشار بر روي اين ميل انجام شده است. اين مطلب را گردشگر غربي بنام هانري رنه در کتاب سفرنامه از خراسان تا بختياري عنوان کرده است. همچنين ضيع الدوله در کتاب مطلع الشمس مي گويد که در سال 1300 هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه قاجار اين ميل مورد مرمت قرار گرفته است. يک دوره مرمت نيز در دوره پهلوي دوم انجام پذيرفته اما آخرين اقدامات مرمتي مربوط به سال 1375 هجري شمسي است که طي آن بام سکو و پايه ميل مرمت شده است.

حمام قدیم

     درگذشته خسروگرد متناسب با جمعيت خود داراي يک حمام بزرگ بوده است. اين حمام در جنوب روستا و در امتداد مسير قنات ساخته شده بوده و از آب قناب در آن استفاده مي شده است. در حال حاضر تنها بخش هاي مختلف تخريب شده اين حمام در مجاورت حمام جديد خسروگرد باقي مانده است. اين حمام به سبک دوره صفويه ساخته شده و داراي بخشهاي مختلفي از جمله رختکن، گرمخانه، خزينه و انبار سوخت است.

     خزينه اين حمام داراي چندين صفه بوده که برخي از آنها تنها مربوط به اربابان و بزرگان بوده و رعايا و دهقانها حق استفاده از آنها را نداشته اند. بيشترين ويژگيهاي معماري اين بنا مربوط به رختکن آن است که در آن مي توان چندين طاق جناقي را در ابعاد و کاربري هاي مختلف مشاهده نمود. سقف رختکن داراي يک گنبد نسبتا کوتاه بوده که بر روي طاقهاي جناقي بنا شده است. اما بزرگترين گنبد اين حمام مربوط به بخش خزينه بوده که ارتفاع آن حدود 180 سانتيمتر و داراي چند روزنه جهت نورگيري است.

نو

     در مسير مسيل اصلي خسروگرد که از ميان روستا مي گذرد و اهالي به آن ((باز)) مي گويند، يک پل آجري با دو دهانه جناقي ساخته شده که اهالي خسروگرد به آن ((نو)) مي گويند. اين پل ساليان درازي است که به منظور انتقال آب قنات اصلي روستا از غرب به زمينهاي شرقي روستا ساخته شده است. براي ساخت اين پل از مصالح آجري و سنگي استفاده شده و در مرمتهاي اخير سيمان و ماسه شسته نيز بکار برده شده اند.

     طول کل اين پل 11 متر و 30 سانتيمتر، عرض آن در بالا 1 متر و 80 سانتيمتر و ارتفاع آن 6 متر و 45 سانتيمتر است. عرض دهانه هاي اين پل با يکديگر متفاوت بوده بطوريکه عرض دهانه بزرگتر4 متر و 50 سانتيمتر و عرض دهانه کوچکتر 2 متر و 90 است.

     به منظور جلوگيري از تخريب آجرکاري و بندهاي آن در زمان سيلاب، پايه مياني پل به ارتفاع 1 متر و 95 سانتيمتر با استفاده از مصالح سنگي ساخته شده است. اين انتخاب هوشمندانه باعث شده است که در طي ساليان گذشته سيلابهاي شديد نيز آسيبي به ايستايي پل وارد نسازند. تصوير آخر نشان دهنده عبور سيلاب بهمن سال 90 از محل ((نو)) است. چنانچه در اين تصوير مشاهده مي شود، بخش سنگي پايه پل به خوبي در برابر فشار وارده از سوي آب مقابله کرده و جريان آب را به سمت دهانه ها منحرف مي سازد.

خندق

 

در اطراف بخش قدیمی و باستانی روستا که به ((قلعه کهنه)) معروف است، یک خندق وجود دارد که در گذشته های بسیار دور توسط اهالی خسروگرد حفر شده است که به گویش محلی به آن ((هندق)) می گویند. درگذشته جهت حفاظت روستا از حمله مهاجمان و غارتگران، خسروگردیها این خندق را در اطراف روستا حفر کرده اند. این خندق یک مانع طبیعی در برابر هرگونه حمله بوده است به خصوص اینکه در زمان وقوع چنین خطراتی این خندق را با استفاده از آب قنات روستا از آب پر می کرده اند. مشهور است که معمولا حمله غارتگران بعد از فصل برداشت گندم و جو و در اوایل تابستان صورت می گرفته است. در این زمان از قبل خندق را از آب پر می کرده اند و برای دفاع از روستا آماده می شده اند.

خندق در حال حاضر از شرق به جاده اصلی روستا، از شمال به دیوار شرکت تعاونی روستایی، از غرب به کوچه حمام و از جنوب به محله ((قلعه کهنه)) محدود شده است. مطمئنا این خندق در گذشته از چهار طرف روستا را احاطه می کرده است اما در حال حاضر ضلع جنوبی آن پر شده و آثاری از آن باقی نیست. طول خندق در وضعیت موجود در ضلع شرقی حدود 90 متر، در ضلع شمالی حدود 65 متر و درضلع غربی حدود 60 متر است. عمق باقی مانده خندق در حال حاضر 7-4 متر است که با توجه به مرور زمان احتمالا عمق اصلی خندق بیش از این مقدار بوده که بعدها به علت ریزش خاک اطراف خندق بخشی از عمق خندق با خاک پر شده است. کاربری کنونی زمین خندق در ضلع شرقی زمین زراعی و در ضلع شمالی و غربی باغ است. عرض خندق بین 16-10 متر در نقاط مختلف متغیر است.

حتی اگر همین مقدار موجود را معادل ابعاد خندق اصلی در نظر بگیریم، خواهیم دید که حجم خاک برداشته شده حدود 14000 مترمکعب است. برای جابجایی این حجم خاک امروزه به 2800 کمپرسی حمل خاک با ظرفیت 10 تن نیاز بوده که این مطلب نشان از همت بالای پیشینیان ما در خسروگرد دارد.

تصویر مقابل در فروردین سال 1391 از خندق گرفته شده است.

بقعه امامزادگان

در حاشيه جنوب شرقي روستاي خسروگرد بقعه‌اي وجود دارد که مدفن 4 تن از نوادگان امام علي (ع)، امام سجاد (ع) و امام کاظم (ع) است. بناي اوليه اين بقعه پس از دفن يکي از نوادگان امام علي (ع) گذاشته شد و در سالهاي بعد سه تن ديگر از سادات در کنار مدفن او به خاک سپرده شدند و بناي اوليه گسترش يافت.

در بين اهالي خسروگرد اين بقعه به ((موزار)) که همان گويش خسروگردي ((مزار)) است، معروف مي‌باشد. اهالي خسروگرد و مناطق اطراف آن به ويژه در روزهاي جمعه به زيارت اين بقعه مي‌روند. در اواخر دوره قاجاريه به سبب عدم رسيدگي و ورود سيلاب به داخل بقعه، بناي آن رو يه ويراني نهاد تا آنکه شخصي به نام ((حاج محمدعلي درويش)) ملقب به ((نورعليشاه)) با اخذ اجازه‌هاي لازم از اداره اوقاف سبزوار و با کمک اهالي خسروگرد، اقدام به بهسازي و تعمير اساسي آن نمود. او همچنين در کنار اين بقعه باغي را به انضمام چند خانه ساخته و محوطه اطراف آن را به دفن اموات اختصاص داد.

با توجه به اينکه اولين مدفون اين بقعه در حدود سال 200 هجري قمري در اين مکان دفن شده است بنابراين با توجه به نقل ابوالحسن بيهقي احتمالا اولين بناي بقعه در همان سالها به انجام رسيده است. ابوالحسن بيهقي در کتاب تاريخ بيهق مي گويد که اهالي خسروگرد پس از دفن امامزاده سيد حسین در حاشيه روستا بر مقبره ايشان زيارتگاهي ساختند.

از اين رو مي توان گفت که قدمت بناي اصلي اين بقعه بيش از 1200 سال است البته بديهي است که بناي اصلي تخريب شده و ساختمان کنوني بعدها ساخته شده است.

مدفونان در اين بقعه متبرکه به ترتيب تاريخ دفن عبارتند از:

 

1- امامزاده سيد حسين

((سيد الحسين بن محمد بن الحسين بن عيسي بن زيد بن علي بن حسين بن علي ابن ابيطالب عليه السلام)) اولين مدفون اين بقعه است. مادر وي دختر امام کاظم (ع) و حضرت امام رضا (ع) دايي ايشان بوده است. وي با جمعي از بازرگانان در مسير خود در خسروگرد فرود آمدند. شب هنگام جواناني به قصد سرقت اموال بر ايشان حمله برده و همه از جمله اين امامزاده را کشتند. بزرگان و علماي خسروگرد همگي از حاکم خواستند که آنان را گرفته و قصاص کند. همچنين آن سيد بزرگوار را نيز با احترام در مجاورت روستا به خاک سپرده و بر مقبره ايشان روضه و زيارتگاهي ساختند.

 

2- امامزاده سيد ابراهيم

سالياني پس از امامزاده سيد حسين ((السيد ابراهيم بن عبدالله بن ابراهيم بن محمد بن موسي الکاظم )) در روستاي اباري بيمار شده و درگذشت. اهالي روستا وي را در مزار خسروگرد و در کنار امامزاده سيد حسين دفن کردند.

 

3- سيد حسين بن علي

مدفون ديگر اين مزار برادر سيد اجل رکن الدين ابومنصور است که نام وي (( السيد الحسين بن علي بن محمد بن محمد بن محمد بن يحيي بن احمد بن محمد الزياره بن عبدالله المفقود بن الحسين المکفوف بي الحسن الافطس بن علي الاصغر بن زين العابدين علي بن الحسين بن علي ابن ابيطالب)) است. وي در جواني وفات يافته و در جوار دو سادات مدفون در مزار خسروگرد به خاک سپرده شد.

 

4- امامزاده زيد

بعد از سه امامزاده گفته شده اهالي سيدي ديگر بنام ((سيد اجل عزالدين زيدبن السيد الاجل الزاهد فخرالدين ابي القاسم علي ابن يعلي زيد بن السيد العالم علي بن السيد الاجل ابي الحسن محمد بن يحيي بن محمد بن احمد بن محمدالزياره بن عبدالله المفقود بن الحسن المکفوف بن الحسن الافطس بن علي الاصغر بن زين العابدين علي بن الحسين بن علي بن ابيطالب)) را در آنجا دفن نمودند

مقالات دیگر...