خسروگرد

دما

     در نمودار مقابل حداقل، متوسط و حداکثر دمای روزانه خسروگرد نشان داده شده است. در این نمودار منحنی آبی رنگ نشاندهنده میانگین حداقل دمای روزانه، منحنی سبز رنگ نشاندهنده میانگین متوسط دمای روزانه و منحنی قرمز رنگ نشاندهنده میانگین حداکثر دمای روزانه می باشد. چنانکه این نمودار نشان می دهد حداکثر دمای روزانه در تیرماه و حداقل دما در دی ماه اتفاق می افتد که مطابق الگوی دمایی اکثر نقاط مرکزی و کویری کشور است.

آمارهای ثبت شده هواشناسی نشان می دهد که در طی 60 سال گذشته حداکثر دمای روزانه معادل 45/5 درجه سانتیگراد بوده که در تاریخ ششم مرداد ماه سال 1362 به ثبت رسیده است. همچنین حداقل دمای ثبت شده خسروگرد معادل 20 درجه زیر صفر بوده که در تاریخ 17 دی ماه سال 1342 اتفاق افتاده است.

مسجدجامع

     این مسجد در مرکز روستا و در کوجه مسجد واقع شده است. ساختمان مسجد از دو بخش قدیمی و جدید تشکیل شده است. بخش قدیمی که قسمت شرقی مسجد را شامل می شود، از مصالح سنتی شامل خشت خام و خشت پخته در یک طبقه ساخته شده است. این بخش به مساحت تقریبی 170 مترمربع توسط 16 عدد ستون مربعی شکل و 9 طاق ضربی برپا گردیده است. از تاریخ دقیق ساخت این بخش اطلاعی در دست نیست اما از سبک و مصالح بکار رفته در ساخت بنا می توان دریافت که قدمت این بنا حداقل 100 سال است.

     با افزایش جمعیت روستا و کمبود فضای لازم بخش جدید در ضلع غربی بخش قدیمی احداث گردیده است. برای ساخت این بخش از مصالح و سبک جدیدتر استفاده شده است. اسکلت بنا شامل دیوارهای باربر در اطراف و خرپاهای فلزی در سقف می باشد. مساحت تقریبی این بخش 70 مترمربع و در ابعاد تقریبی 5*13/75 متر ساخته شده است.

با الحاق این بخش به بخش قدیمی درب اصلی مسجد نیز به این بخش منتقل شده و اکنون منبر و مرکز اجتماعات مسجد در این بخش واقع شده است. در ساخت این مسجد از تزئینات معماری خاصی استفاده نشده و دیوارها تنها با گچ اندود شده است. در بخش قدیمی به سبب مجاورت با سایر املاک شخصی هیچ پنجره ای تعبیه نشده و تنها نورگیر آن یک نورگیر (بازشو) در مرکز طاق میانی است. به همین دلیل اکنون استفاده از این بخش بدون کاربرد لامپهای روشنایی مقدور نیست.

     اما در بخش جدید 3 پنجره فلزی نسبتا بزرگ تعبیه شده که 2 پنجره در ضلع غربی و یک پنجره ضلع جنوبی نصب شده اند. عرض هریک از این پنجره ها حدود 3 متر و ارتفاع هرکدام  بیش از 2/5 متر است. جنس این پنجره ها فلزی بوده که جهت هماهنگی بیشتر با معماری ساختمان قدیمی به شکل جناقی (طاق گنبدی) ساخته شده اند.

     ظرفیت کل این مسجد حدود 350 نمازگزار است که علاوه بر اقامه نماز از آن برای برگزاری مراسم عزاداری، اطعام، روضه خوانی وترحیم استفاده می شود. آبدارخانه مسجد در فضایی کوچک در ضلع جنوبی ساخته شده و به بخش قدیمی الحاق گردیده است. این آبدارخانه از سمت شرقی به کوچه مسجد مشرف است که به منظور تهویه یک پنجره در این ضلع قرارگرفته است.

     برای گرمایش مسجد در گذشته از بخاری های بزرگ نفتی و امروزه از بخاری های گازی و برای سرمایش از کولرهای آبی و پنکه های سقفی استفاده می شود. ورودی مسجد در ضلع شمال غربی بخش جدید واقع است که شامل یک کفش کن مسقف به مساحت حدود 20 مترمربع و یک درب دو لنگه فلزی جدید است.

     در اواخر سال 1394 هیئت امنای مسجد جامع طرح توسعه ای را برای این مسجد درنظرگرفته و تصویب نمودند. فاز اول این طرح در تاریخ 95/03/08 اغاز شده و در تاریخ 95/06/30 همزمان با عیدسعید غدیر مورد بهربرداری قرار گرفت. با اجرای  این فاز یک شبستان با مساحت تقریبی 80 مترمربع در سمت شرقی مسجد مطابق معماری کنونی مسجد شده ودر این مرحله حدود 100 نفر به ظرفیت مسجد افزوده گردید. در فاز دوم طرح با مشارکت شورای اسلامی و جابجایی تیرهای چراغ برق، محل فعلی کفشداری سمت غربی مسجد به این مجموعه اضافه خواهد شد. با اجرای این مرحله نیز حدود 100 نفر به ظرفیت مسجد افزوده خواهد شد. در مرحله نهایی و سوم با جابجایی آشپزخانه و سرویس بهداشتی فعلی، شبستانی به مساحت بیش از 150 مترمربع هم سطح با تراز کنونی مسجد در سمت جنوبی احداث خواهد شد. همچنین فضای سرویس های بهداشتی به حیاط مسجد اختصاص خواهد یافت

میل خسروگرد

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 
 
 
 
 
 

     در فاصله 1 کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد مناره‌ آجري بسيارزيبايي با ارتفاع بيش از 30 متر وجود دارد که به ميل خسروگرد (مناره خسروجرد، منار خسروجرد، میل خسروجرد) معروف است. ميل يا مناره خسروگرد مهمترين و بزرگترين اثر تاريخي و جاذبه گردشگري خسروگرد و حتي سبزوار و اطراف آن است. اين ميل همچنين به لحاظ ارتفاع بلندترين اثر تاريخي استان خراسان رضوي بوده و قدمت، شهرت و ارزش تاريخي اين ميل به حدي است که در تاريخ 1310/10/15 به شماره 77 در فهرست آثار تاريخي کشور به ثبت رسيده است.

 

موقيعت جغرافيايي

     ميل خسروگرد در 5 کيلومتري غرب شهر سبزوار و يک کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد قرار دارد. در سالهاي اخير و پس از جداسازي باندهاي رفت و برگشت جاده تهران-مشهد اين ميل در بين اين دو باند واقع شده و از فاصله 10 کيلومتري قابل رويت است.

 

تاريخچه

     بهترين و معتبرترين سند درباره اين ميل دو رشته کتيبه اي است که بر روي بدنه آجري اين مناره وجود دارد که عبارت زير به خط کوفي بر روي آن نوشته شده است:

(( امر ببناء هذه المناره صاحب العجم مقبل‌الملک تاج‌الدوله ابوالقاسم بن السعيد ولي اميرالمومنين في سنه خمس و خمسمائه))

     بنابراين مي‌توان گفت که ميل خسروگرد در سال 505 هجري قمري و به دستور ((تاج الدوله ابوالقاسم بن السعيد)) ساخته شده است.

     در سال 505 هجري قمري حاکم خراسان و نواحي اطراف آن سلطان سنجر بوده است که پس از مرگ پدرش - سلطان ملکشاه سلجوقي- بر خراسان و اطراف آن حکومت يافت. همچنين ((ابوالقاسم علي بن سعيد)) که ساخت ميل خسروگرد به دستور وي صورت گرفته در اين زمان نايب وزير سلطان سنجر بوده است. مشابه ميل خسروگرد، مناره ديگري در خارج شهر غزنين به سال 415 هجري قمري به فرمان سلطان محمود غزنوي ساخته شده است و از اين رو برخي معتقدند که اين ميل نيز در همان دوران ساخته شده و تاريخ روي کتيبه مربوط به مرمت و بازسازي احتمالي آن بوده است. اما به سبب آنکه کتيبه روي ميل خسروگرد کاملا در بدنه قرار گرفته و امکان تغيير آن بدون تخريب کلي ميل وجود ندارد و همچنين از طرف ديگر متن نوشته روي کتيبه به تاريخ بناء و نه تاريخ مرمت اشاره دارد، بنابراين به جرأت مي‌توان نظريه اخير را رد کرده و تاريخ بناي ميل را همان سال 505 هجري قمري دانست.

 

معماري ميل

     ميل خسروگرد ميلي آجري است که با استفاده از آجر، آجرتراش، چوب و ملات گل با مخلوط شيره آهک و ماسه بادي و خاک رس ساخته شده است. اين ميل داراي چهار بخش اصلي پايه، ساقه، بدنه و راس مي باشد. ارتفاع کل اين ميل از روي زمين محل بنا تا بالاترين نقطه 32/10 متر است. پايه پايه اين ميل داراي پلان مربعي است که در گوشه هاي آن پخهايي به عرض 2 متر اجرا شده که محل ورودي 4 حجره در اين بخش است. ارتفاع بخش پايه 2/25 متر است و عرض هر ضلع آن در پايين 15/95 متر و در بالا 15/55 متر است.

     به منظور امکان دسترسي به بدنه ميل در دو ضلع شرقي و غربي دو رديف پله تعبيه شده است. هر يک از اين رديف پله ها داراي 6 پله است که طول هر کف پله و ارتفاع آن -بجز پله اول- 35 سانتيمتر است. ارتفاع پله اول 65 سانتيمتر و عرض کف پله آن همان 35 سانتيمتر است. عرض پله ها 95 سانتيمتر که با در کنار هم قراردادن 13 آجر بصورت راسته ايجاد شده است. در دورتادور بالاي بخش پايه يک نيم پله به ارتفاع 8 سانتيمتر و عرض 55 سانتيمتر جهت جلوگيري از ريزش آب به ديوارها اجرا شده است.

     نماي بخش پايه با استفاده از آجرهاي 25*25 ايجاده شده که تنها در دو جهت افقي و عمودي قرارگرفته اند. روي بخش پايه با استفاده از آجرهاي جديد در دوره هاي مرمت اخير پوشش داده شده است که ابعاد آن با آجرهاي استفاده شده در نماي پايه متفاوت است. ساقه ساقه ميل در واقع بخشي است که بر روي سکوي پايه قرارگرفته و بدنه اصلي ميل بر روي آن ساخته شده است. به علاوه درب دسترسي به بدنه ميل نيز در ضلع غربي بخش ساقه تعبيه شده است. شکل اين بخش تقريبا مکعبي است که طول هر ضلع آن در محل اتصال به پايه 495 سانتيمتر و در محل اتصال به بدنه 425 سانتيمتر مي باشد. ارتفاع ساقه ميل از روي سکوي پايه 280 سانتيمتر است.

     نماي اين بخش تنها با استفاده از آجرهاي 25*25 ساخته شده و جهت کارگذاري آنها -به جز در بالاترين رگ- فقط بصورت افقي است. بدنه اين بخش اصلي ترين بخش ميل را تشکيل مي دهد. شکل بدنه بصورت استوانه اي است که از پايين به بالا قطر آن کم مي شود (مخروطي شکل). ارتفاع کلي اين بخش بيش از 25 متر است که حدود 80 درصد ارتفاع کلي ميل را شامل مي شود. قطر خارجي بدنه در پايين ترين نقطه 495 سانتيمتر و در بالاترين نقطه و در زيربخش راس حدود 260 سانتيمتر مي باشد. قطر داخلي بدنه در پايين 285 سانتيمتر و در زيربخش راس 150 سانتيمتر است. با توجه به اختلاف قطرهاي داخلي و خارجي بدنه مي توان گفت که ضخامت ديوار در پايين حدود 105 سانتيمتر و در بالا 55 سانتيمتر است.

     بدنه ميل از دو بخش اصلي ديوارهاي خارجي و ستون مياني تشکيل شده است. پله هاي گرداني که در بدنه ميل ساخته شده اند بر دو اين بخش تکيه دارند. بدنه داراي 83 پله است که عرض بزرگترين آنها که در پايين قرارداد 95 سانتيمتر است. جهت امکان ديد در بدنه 10 عدد نورگير در تعبيه شده است که با انتقال نور به داخل ميل روشنايي لازم را براي امکان بالارفتن از ميل فراهم کرده اند. راس اين بخش بالاترين نقطه ميل را تشکيل داده و بر روي يک تونگان يا نعلبکي قرارگرفته است. شکل استوانه اي کامل اين بخش اين احتمال را بيشتر مي کند که چيزي از ارتفاع ميل کم نشده است و نظريه برخي که معتقدند ميل بلندتر از اندازه کنوني بوده است، چندان صحیح به نظر نمي رسد. قطر خارجي راس در بالاترين نقطه 280 سانتيمتر است که حدود 13 نفر به راحتي مي توانند بر روي بخش راس گرداگرد يکديگر بنشينند.

 

کاربري

     ابتدا تصور مي شد که اين مناره تنها باقيمانده مسجد جامع بزرگ خسروگرد است اما کاوشهاي باستان شناسي اخير در کنار برخي شواهد نشان مي دهد که اين مناره هيچ ارتباطي به مسجد جامع بزرگ خسروگرد نداشته و کاربري آن به عنوان ميل راهنماي مسافران بوده است. برخي از اين شواهد عبارتند از:

1- در کاوشهاي باستان شناسي انجام شده هيچ آثار و بقايايي که حاکي از وجود مسجد در اين مکان باشد، بدست نيامده است.

2- شکل ميل هيچ شباهتي به مناره هاي مساجد اسلامي دوره سلجوقي ندارد.

3- پايه ميل بصورت منفرد براي آن ساخته شده در حاليکه پايه مناره مساجد معمولا با پايه گنبد و مناره ديگر در ارتباط است.

4- متن کتيبه موجود بر روي ميل حاکي از آن است دستور به ساخت تنها مناره داده شده نه مسجد.

 

تاريخچه مرمت ميل

     اولين مرمت مستند در سال 1135 هجري قمري به دستور نادرشاه افشار بر روي اين ميل انجام شده است. اين مطلب را گردشگر غربي بنام هانري رنه در کتاب سفرنامه از خراسان تا بختياري عنوان کرده است. همچنين ضيع الدوله در کتاب مطلع الشمس مي گويد که در سال 1300 هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه قاجار اين ميل مورد مرمت قرار گرفته است. يک دوره مرمت نيز در دوره پهلوي دوم انجام پذيرفته اما آخرين اقدامات مرمتي مربوط به سال 1375 هجري شمسي است که طي آن بام سکو و پايه ميل مرمت شده است.

حسینیه

 

     در مجاورت ضلع غربی مسجد جامع ساختمان حسینیه خسروگرد واقع شده که نسبت به بنای مسجد بسیارجدیدتر است. ساختمان حسینه از سمت جنوب به کوچه مسجد و از سمت غرب به ((باز)) منتهی می گردد.

بانی حسینیه

     ساختمان حسینیه توسط یکی از اهالی خسروگرد بنام آقای نادرپور (معروف به میرزاخان) احداث شده است. آقای نادرپور این حسینه را به نام پدرش که به ((مندیلی خان)) معروف بوده بنا می گذارد.

لازم به ذکر است که جناب آقای نادرپور متولد سال 1317 خسروگرد است که دوران کودکی و نوجوانی و جوانی خود را در زادگاهش سپری کرد. وی پس از استخدام در شهربانی به شهر دامغان منتقل شد و پس از آن در همان جا اقامت گزید. ایشان در سال 1369 اقدام به احداث حسینه خسروگرد در کنار مسجد جامع نمود که از آن زمان این حسینه محل برپایی مراسمات مذهبی خسروگرد بوده است. آقای نادرپور پس از بازنشستگی با درجه سرهنگی، هم اکنون رئیس شورای حل اختلاف و رئیس اتحادیه مصالح ساختمانی دامغان می باشد.

     اخیرا و در تاریخ سیزدهم آذر سال 1394 مسئولین موسسه خیریه همت سبز به همراه تنی چند از اهالی با سفر به شهر دامغان دیداری با ایشان داشته و با اهدای لوح تقدیری از خدمات ایشان قدردانی شده است. تصویر دوم مربوط به همین دیدار می باشد.

 

معماری

     ساختمان حسینیه دارای یک پلان ساده مستطیلی است که دارای دیوارهای باربر (حمال) در اطراف و یک ردیف ستون فلزی در وسط می باشد. طول حسینیه در حدود 16 متر و 60 سانتیمتر و عرض آن در حدود 8 متر است. ساختمان حسینه دارای یک وجه نما در سمت جنوبی است که ورودی حسینیه نیز در همین ضلع واقع شده است. نمای ساختمان از آجر مجوف به رنگ نخودی است که به کمک آن تزئیناتی نیز بر روی بنا صورت گرفته است. برای قسمت ورودی یک سردر با طرح ایوانهای مساجد به عرض حدود 550 سانتیمتر در نظر گرفته شده است که درب فلزی ورودی در آن تعبیه گردیده است. در همین ضلع جنوبی چهار پنجره جناقی شکل به عرض 170 سانتیمتر و ارتفاع 380 سانتیمتر بصورت متقارن در دوسوی سردر ورودی قرارگرفته است. قسمتهایی از سردر ورودی و بالای پنجره ها جهت اجرای کاشیکاری خالی گذاشته شده است که به سبب عدم انجام آن در حاضر با ملات ماسه و سیمان پوشش داده شده اند.

 

کاربری

     اگرچه این ساختمان با عنوان حسینیه ساخته شده است ولی به سبب کمبود فضای مسجد جامع از آن اغلب جهت اجتماعات خانمها در مراسم مذهبی استفاده می شود. از سالهای گذشته در روز عاشورا از این محل برای اطعام عزاداران حسینی استفاده می شود.

حمام قدیم

     درگذشته خسروگرد متناسب با جمعيت خود داراي يک حمام بزرگ بوده است. اين حمام در جنوب روستا و در امتداد مسير قنات ساخته شده بوده و از آب قناب در آن استفاده مي شده است. در حال حاضر تنها بخش هاي مختلف تخريب شده اين حمام در مجاورت حمام جديد خسروگرد باقي مانده است. اين حمام به سبک دوره صفويه ساخته شده و داراي بخشهاي مختلفي از جمله رختکن، گرمخانه، خزينه و انبار سوخت است.

     خزينه اين حمام داراي چندين صفه بوده که برخي از آنها تنها مربوط به اربابان و بزرگان بوده و رعايا و دهقانها حق استفاده از آنها را نداشته اند. بيشترين ويژگيهاي معماري اين بنا مربوط به رختکن آن است که در آن مي توان چندين طاق جناقي را در ابعاد و کاربري هاي مختلف مشاهده نمود. سقف رختکن داراي يک گنبد نسبتا کوتاه بوده که بر روي طاقهاي جناقي بنا شده است. اما بزرگترين گنبد اين حمام مربوط به بخش خزينه بوده که ارتفاع آن حدود 180 سانتيمتر و داراي چند روزنه جهت نورگيري است.